…………………….
♦ کورش احمدی
دور چهارم مذاکرات برای احیای برجام در وین نیز همچون ادوار گذشته عمدتا با ابراز خوشبینی نسبت به امکان نیل به یک راه حل در آینده نزدیک خاتمه یافت. عباس عراقچی و انریکه مورا، مذاکره کننده اروپایی، ضمن در دسترس دانستن توافق، از باقی ماندن “چند موضوع کلیدی” نیز سخن گفتند. مورا گفت “کاملا مطمئنم که یک توافق نهایی خواهیم داشت.” چند دیپلمات اروپایی از باقی بودن چند مشکل اساسی سخن گفتند. سخن مورا میتواند به این معنی باشد که پیشرفت به مقدار کافی برای “یک توافق نهایی” حاصل است. وجود برخی گزارشها مبنی بر اینکه ایران خواستار لغو همه تحریمها علیه سپاه و نهادهای مرتبط با آن است، میتواند یکی از دلایل تردیدهای موجود باشد. تحریم اقتصادی نهادها و اشخاص مرتبط با سپاه به بهانه “حمایت از ترویسم” در ۲۰۱۰ تحمیل شد و با برجام نیز از میان نرفت. تحریم سپاه به عنوان “یک سازمان تروریستی” در ۲۰۱۹ انجام شد. اما آمریکا مدعی است که این هر دو تحریم ربطی به برجام ندارد. مجلس در بیانیه اخیر خود بر مخالفت خود با “تفکیک و دستهبندی تحریمها که منجر به حفظ بخشی از فشار اقتصادی” شود، تاکید کرد.
مشکل دیگر میتواند در مورد زمان لازم برای بازگشت ایران به تعهداتش، نحوه جلوگیری از استفاده ایران از دانش حاصله در ارتباط با سانتریفیوژهای پیشرفته، تعیین تکلیف این سانتریفیوژها و ادامه تحقیق و توسعه در برنامه هستهای ایران باشد. مشکل توالی و زمان اجرای تعهدات توسط دو طرف نیز از ابتدا وجود داشته است. ظاهرا موضع ایران در مذاکرات آن چیزی است که مدتی است در داخل مطرح بوده و آن اینکه نخست تحریمها برداشته شود و ایران پس از راستیآزمایی به تعهدات هستهای خود بازگردد. در ۱۳۹۴ نخست ایران تعهدات خود را اجرا کرد، سپس آمریکا تحریمها را برداشت. در بیانیه اخیر مجلس بر این موضع نیز تاکید شده است. اگر چه تصمیم در مورد برجام با نهادهای بالادستی است، اما تکرار این مواضع توسط مجلس ممکن است با همآهنگی انجام شده باشد. از سوی دیگر اظهارات سرگئی ریابکوف، معاون وزارت خارجه روسیه، مبنی بر درخواست از ایران و آمریکا برای انجام تعهدات بطور همزمان حائز اهمیت است و میتواند حاکی از اجماع ۵ عضو دیگر برجام در این مورد باشد. اینها از جمله مسائلی است که تکلیف آنها باید در تهران و واشنگتن توسط نهادهای بالادستی معلوم شود و تعلیمات لازم به هیاتهای مذاکره کننده داده شود.
در حاشیه مذاکرات وین برخی مشکلات حاشیهای اما مهم نیز وجود دارد. توافق سه ماهه ایران و آژانس دیروز (جمعه) منقضی شد. ادامه فیلم برداری و نگهداری فیلم توسط ایران برای ارائه به آژانس بعد از نیل به توافق در مورد برجام موکول به تمدید این توافق است. دریافت این فیلمها برای آژانس مهم است، چرا که در غیر این صورت از آنچه که از ۲۱ فوریه به بعد در سایتهای هستهای ایران روی داده بیاطلاع خواهد ماند. ایران تاکنون نظری منفی درمورد تمدید توافق ابراز نکرده و مذاکراتی در این رابطه با آژانس نیز در جریان است. البته بعید است که این مسئله تاثیری تعیین کننده بر مذاکرات بر جای بگذارد. چرا که هم بسیار بعید است ایران در برابر دوربینها دست به اقدامی مغایر با تعهداتش زده باشد و هم اینکه در صورت احیای برجام، آژانس میتواند با از سرگیری فعالیتهایش شکاف حاصله را به نحوی بپوشاند. البته توقف نظارت آژانس برای مدتی طولانی به همراه ادامه سایر فعالیتای غنی سازی ایران میتواند مسئله ساز شود.
مشکل دیگر ضربالاجل ضمنی اوائل ژوئن (خرداد) برای حل ادعاهای مربوط به فعالیتهای هستهای اعلام نشده ایران از جمله بقایای اورانیوم در دو سایت اعلام نشده در ایران است. در مارس گذشته و بعد از توقف تلاش برای صدور قطعنامهای در شورای حکام آژانس علیه ایران، قرار شد که ایران و آژانس تا نشست بعدی شورای حکام به یک راهحل نهایی برای رفع این مشکل دو ساله برسند. از سرنوشت این مذاکرات که ظاهرا در وین در جریان بوده، اطلاعی در دست نیست. اگر این مشکل تا زمان نشست شورای حکام (حدود دو هفته دیگر) حل نشود، میتواند در ترکیب با مسئله دوربینها مسئلهساز شود. البته بعید است که این موضوع نیز در ارتباط با احیای برجام مشکل حادی ایجاد کند.
به باور نگارنده از ابتدا سیاست داخلی آمریکا مهمترین مانع در راه احیای برجام بوده است. مخالفت جمهوریخواهان و شماری از دمکراتها طی دوره اخیر رو به افزایش است. پمپئو دائم در حال سم پاشی است. بوش پسر نیز اخیرا طی مصاحبهای با فاکس نیوز ادعاهای تندی علیه ایران مطرح کرد. سیاست داخلی همیشه مشکل اصلی دمکراتها برای توافق با ایران در مورد برجام و اکنون احیای آن بوده است. اخیرا بحران غزه نیز بهانه جدیدی به دست لابی اسرائیل برای مخالفت بیشتر با احیای برجام داده است.
