کرماله پالیزبان اخیراً از رسالهی دکتری خود با موفقیت دفاع کرده و به اخذ دکتری زبانشناسی نائل آمده است. به این مناسبت گپ و گفتی دوستانه با ایشان داشتم. برای دکتر کرماله پالیزبان آرزوی توفیق روزافزون می کنم و انتظار دارم ایشان برای نسل جوانی که خواهان و مشتاق یادگیری، حفظ و حمایت از زبان مادری خود هستند نقش حمایتی فعالتر و پررنگتری ایفا نماید. با هم این مصاحبهی خودمانی را میخوانیم.
■ گفتوگو: ظاهرسارایی
لطفاً خودتون رو برای خوانندگان بیشتر معرفی کنید.
به نام چاشنی بخش زبانها، حلاوت سنج معنی در بیانها
بنده کرماله پالیزبان متولد ۱۳۵۴ دارای کارشناسی آموزش زبان انگلیسی هستم و مقاطع کارشناسی ارشد و دکترای تخصصیام رو در رشتهی زبانشناسی تحصیل کردم. دبیر زبان انگلیسی در شهر ایلام هستم و بیش از بیست ساله که در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی شهر ایلام دروس مربوط به رشته های آموزش زبان انگلیسی و زبان شناسی رو تدریس می کنم.
چرا به زبان مادری توجه خاصی دارید؟
بنده از همان کودکی به زبان مادریام علاقهمند بودم. شاید مهمترین دلیلش این بوده که در محیطی بزرگ شدم که پدر و مادرم به این زبان تکلم کردند و در موقعیتی رشد کردم که کُردی به عنوان زبان غالب به کار میرفته. زبانی بوده که باهاش زندگی کردهام و در شکلگیری شخصیتم تأثیر داشته. بعدها هم که به عنوان دانشآموز وارد مدرسه شدم و با زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی بیشتر آشنا شدم، به اهمیت زبان مادریام بیشتر پی بردم و جاهایی بوده که در یادگیری این زبان ها به کمکم اومده؛ و این یه اصل اثبات شده در زبانشناسی مخصوصاً حوزهی «زبانشناسی مقابلهای» با عنوان «انتقال مثبت» هست که زبان مادری یادگیری زبانهای دوم و بعدی رو تسهیل میکنه و بنده هم هرچه در تحصیلاتم جلوتر میرفتم بهویژه در مقطع تحصیلات عالی که در کنار یادگیری زبان انگلیسی نقش و ویژگیهای زبان مادریام برجستهتر می شد، بیش از پیش به زبان کُردی علاقهمند شدم و به همین دلیل تصمیم گرفتم در مقطع کارشناسی ارشد در گرایش زبانشناسی تحصیل کنم و خوشبختانه پایان نامهام رو به کُردی ایلامی اختصاص دادم و در اون ایام که منابع بسیار کم بود و بسیار سخت میشد در این حوزه کار کرد، در حوزهی آواشناسی کُردی ایلامی تونستم پایاننامهای ارائه بدم که خوشبختانه سالیان سال است که پژوهشگران زبانشناسی و کُردیپژوهی به عنوان منبع ازش استفاده میکنند و این بعدها باعث شد تا در مقطع دکتری ادامه تحصیل بدم و رساله دکتریام روهم بر روی کُردی ایلامی کار کنم که اگه فرصت شد در ادامه در مورد اون هم صحبت خواهم کرد. در کنار مواردی که خدمتتون عرض کردم و بنده رو نسبت به حفظ و توجه بیشتر به زبان مادریام مجاب کرده، باید عرض کنم که امروزه در جامعه دغدغههای فراوانی برای حفظ لایه ازون، گونههای جانوری، جنگلها و … وجود داره ولی یکی از مهمترین و در عین حال بدیهیترین الزامات بشری برای ارتباط که زبان باشه، ممکنه نابود بشه و ضروریه که همه به هر شیوهای که میتونیم اون رو حفظ کنیم. زبانشناسی به نام “ویلیام کرافت” معتقده که بهترین افراد برای بررسیهای زبان و مطالعات گویشی، کسانی هستند که زبانشناسی خوندند و به اون زبان تکلم میکنند و بنده هم به عنوان معلم زبانشناسی و کسی که به زبان مادریام با تمام وجود عشق میورزم، این افتخار رو داشتم که قدمهایی هرچند کوچک در این حوزه بردارم.
چکار کنیم که زبان مادری حفظ بشه؟
به نظرم بهترین و تأثیرگذارترین روش برای حفظ زبان مادری، اینه که بچههامون رو از این نعمت محروم نکنیم. بنده منکر نقش و جایگاه زبان فارسی به عنوان زبان رسمی و ملیمان نیستم، اما در کنار این زبان فاخر باید اجازه بدیم زبانهای محلی هم رشد کنند و این مهم رو قانونگذار دراصل پانزدهم قانون اساسی تضمین کرده؛ بعد جالبه خود ما به عنوان والدین اون رو نادیده میگیریم. از آن طرف، افرادی هم هستند که نسبت به این قضیه، نگاه سلبی دارند و کلاً تکلم به زبان فارسی با بچهها رو از سوی والدین نفی میکنند، اما بنده معتقدم حتی اگه بشه در کنار زبان فارسی زبانهای محلی رو هم به کار برد و به اصطلاح زبانشناسی، کودک یکی از دروندادهای زبانیاش (input) زبان مادریاش باشه، به حفظ این زبان کمک شایانی میشه کاری که خود بنده با بچههام کردم و الآن هم زبان فارسی و هم کُردی رو کاملاً مسلط هستند حتی بعضی از والدین رو میشناسم که در کنار کُردی و فارسی با بچههاشون به زبان انگلیسی هم صحبت میکنند در حوزهی زبانآموزی برخی از زبانشناسان معتقدند که یک کودک سه ساله میتونه تا شش زبان رو فرا بگیره. برخی از والدین با تصور این که زبان مادری مانعی برای یادگیری زبانهای بعدیه، کودک رو از نعمت زبان مادری محروم میکنند، حال اونکه اثبات شده افراد دوزبانه و چند زبانه باهوشتر هستند و خدای نخواسته در حوادث و تصادفاتی که به ضایعات مغزی منجر میشه، افراد چند زبانه به دلیل استفاده از دو نیمکرهی مغزشون، در بازیابی مهارتهای تکلمی موفقتر عمل میکنند. حتی ثابت شده که افراد دو زبانه کمتر به آلزایمر مبتلا میشن.
در کنار تکلم به زبان کُردی به عنوان مهمترین راهکار برای حفظ زبان مادری، باید نهادهای فرهنگی هم به عنوان پشتیبان عمل بکنند و در معرفی اون به نسل جوان و نوجوان به عنوان زبانی با پرستیژ اجتماعی پررنگ ظاهر بشن. خوشبختانه در طول دو دههی اخیر در ایلام شاهد این اتفاق مبارک بودیم.
جناب دکتر پالیزبان، نقش و رسالت نهادهای فرهنگی استان، و البته دانشگاههای استان را در حفظ و حمایت زبان مادری چگونه ارزیابی میکنید؟
به دور از انصافه که زحمات صداوسیما، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و نیز حوزهی هنری تبلیغات اسلامی رو با وجود برخی انتقادها که وجود داره، نادیده بگیریم. برنامههای فاخر صدا و سیمای مرکز ایلام که در استانهای دیگه و حتی در خارج از کشور مخاطبان خاص خودش رو پیدا کرده، و نیز جشنوارهها، همایشها، بزرگداشتها و مسابقاتی که ادارات ارشاد و حوزهی هنری برگزار می کنند در معرفی جایگاه و اهمیت زبان مادری واقعاً چشم گیر بوده ولی متأسفانه مراکز آموزش عالی بهویژه دانشگاه ایلام به عنوان دانشگاه مادر در این حوزه رضایتبخش عمل نکردهاند. در یک مقطعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام فعالتر از دانشگاه ایلام ظاهر شد و فعالیتهای خوبی در این حوزه داشت اما متأسفانه چند وقتی است که در این دانشگاه هم فعالیت چندانی در این حوزه نمیبینیم. به هر حال انتظار اینه که این دو دانشگاه که رشتهی زبانشناسی تا مقطع دکتری دارند، فعالتر ظاهر بشند تا نهادهایی چون میراث فرهنگی و یا بنیاد ایلامشناسی به عنوان دو نهاد متولی امور فرهنگی که در حوزهی زبان محلی هیچ فعالیتی ازشون سر نمیزنه، فعالتر باشند.علاوه براین موارد، آموزش رسمالخط، آشنایی با متون نظم و نثر و نیز توجه به قابلیتهای زبانی میتونه در حفظ و ترویج زبان مادری مؤثر باشه.
عدهای معتقدند که محروم کردن فرزندان از زبان مادری به تقویت نقش آنها در جامعه میانجامد، آیا واقعا چنین است؟
زبان مادری به عنوان شناسنامهی هویت فرهنگی عمل می کنه و تاریخ ثابت کرده اقوام و ملتهایی که زبانشان رو از دست دادهاند در اقوام و فرهنگهای دیگه مستحیل شدهاند. در سالهای اخیر که معضلاتی چون جهانیسازی، شبیخون فرهنگی و حذف خردهفرهنگها مطرح شده، زبان به عنوان یکی از عوامل مهم در حفظ هویت فرهنگی عمل می کنه و اگر از حوزهی دینی هم به این قضیه نگاه کنیم، آیات، احادیث و روایات فراوانی وجود داره که تنوعات زبانی به عنوان نشانههای قدرت خداوندی ازشون یاد میشه و ضروریه به عنوان مهمترین نماد و نشان فرهنگی حفظشون کنیم. بنابراین حذف زبان مادری نه تنها به تقویت نقش اجتماعی فرد کمک نمیکنه بلکه معضلات اجتماعی رو هم تشدید میکنه.
اگر فرزندان ما زبان مادریشان را از دست بدهند از حیث هویتی چه اتفاقی برایشان خواهد افتاد؟
از نگاه روانشناختی اگه به این مسئله نگاه کنیم، وقتی در یک جامعه بین نسلها شکاف زبانی و تکلمی ایجاد بشه ارتباط این دو طیف با هم مشکل میشه و بچهها نمی توانند ارتباط درست و صحیحی با اطرافیان و بزرگترها ایجاد کنند و به اعتقاد روانشناسان، بچهها دچار سرخوردگی و نوعی دوگانگی شخصیتی میشن. از بعد جامعه شناختی هم نمیتونند بهراحتی با دیگران ارتباط برقرار کنند و به عنوان مثال کودکی که نتونه در محیط بازی با همسالانش از لحاظ زبانی ارتباط برقرار کنه، از طرف اونها طرد میشه.
اخیراً از رسالهی دکتریتان دفاع کردهاید. ضمن تبریک به شما مختصری در مورد این رساله و یافتههای آن صحبت بفرمایید؟
رسالهی دکتری بنده با عنوان «بررسی فرایندهای واژ-واجی کُردی ایلامی در چهارچوب رویکرد بهینگی» بر اساس رویکرد واجشناسی بهینگی که جدیدترین نسخه از زبانشناسی زایشی هست، به بررسی تحولات آوایی در گفتار کُردزبانان ایلامی میپردازه. این رساله در واقع به بررسی فرایندهایی اختصاص داره که در مرز صرف و واجشناسی اتفاق میافتند. نظریهی بهینگی بر خلاف دیگر نظریات زبانشناسی این حُسن و امتیاز رو داره که تمام تحولات آوایی کلمه رو رهگیری میکنه. نتایج رسالهی بنده نشون میده که قرابت چشمگیری بین کُردی ایلامی با دیگر گونههای زبان کردی از جمله سورانی و کرمانجی وجود داره و تغییراتی که در آواهای کردی ایلامی به وجود اومده همگی از لحاظ علم آواشناسی دارای توجیهات علمی هستند.
