«عیلام» یا «ایلام»؟!

………………

عیلام، در متون پارسی باستان و در زبان اکدی و سومری به صورت Elam / Elamtu آمده است. در کتیبه‌های هخامنشی نیز «Ūvaja» یا «Haltamti»، برابر آن است. واژه‌ی «عیلام» از عبری به زبان‌های اروپایی راه یافته (Elam در تورات). بنابراین، در متون تاریخی، باستانی، و دینی باید گفت: عیلام.

 اما در زبان فارسی نو و کاربرد امروزی، به ویژه از دوران پهلوی دوم به بعد، صورت ساده‌تر و بومی‌ترِ آن؛ یعنی «ایلام» به کار می‌رود. این نام اکنون برای استان ایلام رسمی شده است. نخستین استادی که به نام ایلام، با این نگارش در سال ۱۳۱۳خ، به مجلس شورای ملی، اعتراض نمود، ملک الشعرای بهار بود که املای درست این نام را، «عیلام» می‌دانست(گلبن، بهار و ادب فارسی،۱۳۸۲: ۲ / ۲۶۹) و دکتر ابوالحسن نجفی نوشته‌اند که این دو کلمه(عیلام و ایلام) را نباید به جای هم به کار برد(غلط ننویسیم،۱۳۹۱: ۲۷۷).

 واژه‌ی «عیلام» (Elam / Elamtu):

این نام را سومریان و اکدی‌ها (ساکنان میان رودان) به سرزمین خاور خود؛ یعنی سرزمین کوهستانی کنونی استان ایلام، خوزستان، و لرستان اطلاق می‌کردند(دانیل پاتس، باستان شناسی عیلام، ۱۳۸۵: ۱۴-۱۶).

در زبان اکدی به صورت Elamtu آمده که به معنی «سرزمین بلند» یا «سرزمین خاور» است.

واژه‌ی «عیلام» از همین «Elamtu» به زبان‌های سامی بعدی (از جمله عبری(تورات)، سفر پیدایش، آیات ۱,۴,۵,۹,۱۷، از کدرلعومر، پادشاه عیلام و در آیات ۲ و ۹، از عیلام نام برده است- احمد اقتداری، دیار شهریاران،۱۳۵۳: ۱/ ۳) و سپس به زبان‌های فارسی و اروپایی راه یافته است.

بنابراین «عیلام»، نام بیگانه (بیرونی) برای آن تمدن است، نه نامی که خود مردمش استفاده می‌کردند.

دیگر نام عیلامی، واژه‌ی «هلتمتی/ هتمتی» (Haltamti / Hatamti) است که این نام، نام بومی و داخلی عیلامیان برای سرزمین خودشان بود. در سنگ‌نبشته‌های عیلامی و پارسی باستان، به‌ویژه در کتیبه‌های شوش و چغازنبیل، واژه‌ی HAL-TAM-TI به معنی سرزمین مقدس یا سرزمین خداوند آمده است. برخی پژوهشگران (مانند والتر هینتس، ایرانشناس بزرگ آلمانی)، آن را به معنی «سرزمین خانه‌ی خدا» دانسته‌اند. در پارسی باستان (کتیبه‌های داریوش) نیز گاه شکل دیگری از آن آمده: Ūvja / uvaja (نام خوزستان از این واژه برآمده و واژه‌ی «هوز/ حوز» گویشی(کردی، لری و لکی) که به معنی «دودمان» است، از این واژه منتج گردیده است)، که به احتمال، بخشی از همان منطقه را نشان می‌دهد.

 در نتیجه:

در حقیقت، «عیلام»، ترجمه‌ی یا برگردان بیرونیِ نام اصلی «هلتمتی/ هتمتی» است.

امروزه، برای سادگی و پیوستگی تاریخی، هر دو را به یک تمدن اشاره می‌دهند؛ تمدنی که مرکز آن در شوش، انشان، بوشهر، آوان(دهلران) و آپیرادوش (آبدانان) بوده است و در طول بیش از دو هزار سال، یکی از نخستین تمدن‌های جهان را شکل داد. بنابراین، برای استان کنونی، نامواژه‌ی «ایلام» و برای بیان متون کهن و باستانی، نگارش «عیلام» نوشته شود تا تفکیک معنایی و تاریخی این دو نام‌واژه رعایت گردد(برگرفته از کتاب تاریخ و تمدن سرزمین‌های دهلران و آبدانان، از نگارنده، ۱۴۰۲، سفیر اردهال،ص ۳۵۹ تا ۳۶۴).

حافظ گوید:

   شهریاران بود و خاک مهربانان، این دیار

   مهربانی کی سرآمد، شهریاران را چه شد

درود بر سرزمین‌های عیلام باستان و ایلام کنونی-

✍ دکتر کرم علیرضایی (ه. کاسیان)