زوان دالگی

……………………

✍ علی‌اکبر شیری

در ابتدا ادعایی را طرح می‌کنم و سپس به اقامۀ دلایل می‌پردازم:
در سال‌های اخیر که زبان های بومی مورد توجه قرار گرفته است، در منطقۀ ما، اسم «زبان مادری» نیز مشمول بومی سازی شده و نام «زوان دالگی» برای آن بکار برده می شود.
«زوان دالگی» ترکیبی است که از روی «زبان مادری» گرته برداری شده، به این معنی که دو واژۀ «زبان» و «مادری» ترجمه شده اند و حاصل آن «زوان دالگی» شده است.
“زبان مادری” خود از mother tongue یا  mother language انگلیسی گرته برداری شده است.

پدیدۀ گرته برداری به خودی خود، اشکال ندارد، مشکل جایی پیش می آید که به گسترۀ مفاهیم واژه ها در زبان توجه نشود.
هر واژه در هر زبانی منشوری از مفاهیم متنوعی است که با واژه معادلش در زبان دیگر کاملا یکسان نیست.

علاوه بر معنای صریحش-کسی که فرزند را به دنیا آورده است-، داری مفاهیم استعاری نیز هست یکی از مفاهیم استعاری آن، “اصلی” یا “اولیه” است، چنانچه در واژۀ mother board (صفحۀ اصلی) می بینیم.
در دیکشنری‌ها نیز mother tongue زبان اول، زبان اصلی و زبانی بومی معنی شده است
در زبان فارسی نیز واژۀ «مادر» در مفهوم استعاری کاربرد دارد چنانچه «کارخانجات مادر» به معنای «کارخانجات اصلی/ اولیه» است.
اما در زبان کردی ایلامی، تا جایی که می دانم «دالگ» در مفهوم استعاری (اصلی یا اولیه یا بومی) کاربرد ندارد. بنابراین وقتی می گوییم «زوان دالگی» یعنی زبان شخصِ دالگ؛ حال آنکه زبان مادری لزوماً زبان شخصِ دالگ نیست.
برفرض مثال، خانمی کردزبان با مردی ترک زبان ازدواج می کند و متاسفانه سرزا جانش را از دست می دهد کودک در نزد خانوادۀ پدر، بزرگ می شود، مسلماً زبان اولیۀ چنین کودکی زبان کردی نخواهد بود.
آیا می توانیم زبان اولیه این کودک را «زوان دالگی» بنامیم؟