…………………………………..
✍ آرش پالیزبان، دکترای زبان شناسی
هر از چند گاهی میبینیم که در فضای مجازی پژوهشگران عزیز حوزه زبان کردی بر ضرورت واژه سازی و استفاده از قابلیتهای بالقوۀ کردی جنوبی در بخش واژگان تأکید میکنند. دغدغههای این عزیزان کاملاً قابل درک است و تلنگری است بجا تا بتوان از این استعداد مغفول در جهت زایایی زبان بهره گرفت. در این جا به پشتوانۀ علمی و زبانشناختی این بحث، اشارهای هرچند گذرا خواهیم داشت تا نشان دهیم که اگر این اقدام بر اساس اصول و ضوابط زبانشناختی صورت گیرد، خواهد توانست بسیاری از خلأهای واژگانی را پر کند.
در علم زبانشناسی و به ویژه در زبانشناسی اجتماعی بحث برنامهریزی زبانی (Language Planning) عبارت است از هرگونه دخالت آگاهانه در امر زبان. این فعالیت از بحث واژه سازی و واژه گزینی گرفته تا احیای یک زبان مردۀ بدون زبانور را شامل میشود. قسمت اعظم فعالیت های کنونی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نیز احیای زبان مردۀ عبری توسط رژیم اسرائیل در گذشته نمونههایی از این دست فعالیت های آگاهانه است.
برنامه ریزی زبانی عمدتاً با یکی از اهداف زیر صورت می گیرد:
۱٫ خالص سازی زبانی
۲٫ احیاء یک زبان
۳٫ اصلاح و تقویت زبان
نکته ای که در این مورد حائز اهمیت است، مراحل مختلف این فرایند است که بحث در باره هر یک از حوصله این مطلب خارج است و تنها به مراحل آن اشاره شده و سپس مراحل مرتبط با بحث حاضر را بیشتر باز خواهیم کرد.
🔸مراحل برنامهریزی زبانی:
۱٫ انتخاب (Selection)
۲٫ کد گذاری (Codification)
۳٫ پرداخت (Elaboration)
۴٫ اجرا (Implementation)
۵٫ پذیرش (Acceptance)
مرحلۀ دوم (کد گذاری) وظیفه ای است که بر دوش نویسندگان، شعرا و نخبگان ادبی است؛ بدین صورت که این افراد به عنوان شخصیت هایی که مورد اقبال عمومی هستند، در آثار و نوشته های خود از واژه ها و ساخت های پیشنهادی به ویژه در فضای مجازی استفاده کنند و زمینه را برای استفاده عامه مردم در مرحله نهایی (پذیرش) فراهم کنند. آن چه که حائز اهمیت است این است که مراحل فوق چون حلقه های زنجیر با هم در ارتباط اند و در صورتی که فرجام کار، پذیرش عام (مرحلۀ پنجم) نباشد، خط بطلانی خواهد بود بر مراحل قبلی. بنابراین ضروری است که:
الف. از افراط در این باره اجتناب شود؛ بدین معنی که نباید به هر قیمتی برای واژگان غیر کردی معادل سازی نمود.
ب. معادل سازی باید توسط عده ای که بر مباحث زبانشناسی وادبی تسلط دارند، انجام گیرد؛ این به معنای نفی مشاوره گرفتن از اهل زبان و استفاده از تجربیات آنان نیست.
بر این اساس، ضروری است اهل ادب و نویسندگان عزیز در کنار عرضۀ واژه های پیشنهادی خود در حوزههای مختلف، ضمن نقد و تحلیل واژه های پیشنهادی، واژههای برگزیدۀ نهایی را در آثار خود نیز به کار گیرند تا توجه عامۀ مردم نیز به استفاده از قابلیتهای بالقوه زبانی در کردی جلب شود.
در این راستا، با تأسیس دبیرخانه زبان و ادبیات کردی ایلام که یکی از اهداف اصلی آن واژه سازی و واژه گزینی بود، با تشکیل جلسات متعدد و نیز مشورت گرفتن از زبانشناسان، نویسندگان، شعرا و پژوهشگران حوزه زبان کردی، اقدام به برابریابی برای واژه های حوزه های مختلف نموده است که پس از نهایی شدن، اطلاع رسانی عمومی خواهد شد.
