جستاری در پیشینه‌ی تبارشناسی ایل زرگوش

………‌……….‌……………………..

✍ علی‌اکبر شیری/پژوهشگر و زبان‌شناس

یکی از ایلات استان ایلام، ایل «زرگوش» یا «زروش» است. زروشهای استان ایلام عمدتاً در مهران، آبدانان و زرین آباد ساکن هستند.

در شهرستان مهران دو طایفه از زروش وجود دارد: «زروش شکر»که هم اکنون در محلۀ فرخ آباد ساکن هستند. این محله در شمال غربی شهر مهران واقع شده است و دیگری «زروش عبده/ئه فده» که در محلۀ هرمز آباد ساکن هستند این محله درشرق مهران و در مسیر مهران به سیدحسن واقع شده است.

اسامی «شکر» و «عبده » از نام کدخداهای پیشین این دو آبادی گرفته شده است.

در مورد پیشینۀ این ایل و وجه تسمیۀ آن مدرک قابل استنادی نیست. برخی اسم زرگوش / زروش را اقتباس یافته از نام «گلمه گوش» دانسته اند که بزرگ این ایل بوده و قرنها پیش در شهرستان آبدانان زندگی می کرده است.

اما کهن سالان زروش مهران، اغلب عنوان می کردند که واژۀ زروش شکل دیگری از واژۀ «زرگان» است. زرگان نام قوم بزرگی است که در کشور عراق و خوزستان ساکن هستند.

در اهواز منطقه ای به نام «زرگان» وجود دارد  که در شهرستان باوی، در ۳ کیلومتری شهر شیبان و ۱۵ کیلومتری اهواز واقع شده است و به آن «زرگان البصره» میگویند.

شهری نیز در ۲۵ کیلومتری شمال شرقی شیراز به نام «زرقان» وجود دارد، اسم قدیمی این شهر زَرگان و پیش از آن رَخان / رکان بوده است که منطقه ای باستانی است و در گلنوشته های تخت جمشید و کتیبۀ بیستون از این منطقه با عنوان رخان نام برده شده است.

به هرحال، آنچه که مردمان زروش را از دیگر قبایل مهران و استان ایلام متمایز می کند، گویش خاص آنان است. گویشی که به گویش ایل کردلی شباهت دارد و دارای ویژگی هایی است متفاوت با دیگر گویش های کردی استان ایلام.

برخی از ویژگیهای گویش زروشانه(زرگوشی) عبارتند از:

۱)بسیاری از گویش های کردی ایلامی آوایی دارند که در حقیقت /ای/  است که با لبهای گرد شده تلفظ می شود. این آوا را در آواشناسی به صورت /ü/ نشان می دهند و در واژه هایی چون /xün/ (خون) و /rün/ (روغن) دیده می شود. حال آن که در گویش زروشانه به صورت /i/ تلفظ می شود: /xin/ و /rin/

۲)تبدیل آوای /ا/ به /وو/ ، بسیاری از کلماتی که در گویش های دیگر ایلامی دارای /ا/ هستند در گویش زروشانه با /وو/ تلفظ می شوند: «بوون» /bun/به جای «بان» /bân/ (بالا) و یا «گیوون» /gεun/ به جای «گیان» /gεân/ (جان)

در زیر بعضی از واژه های متفاوت در گویش زروشانه ومقایسۀ آنها را با مترادفهایشان در گویش ایلامی میبینیم.