………………………………………….
♦دکتر کرمالله پالیزبان (زبانشناس)
متأسفانه در پژوهشها و آثاری که از محققین عراقی و بهویژه اقلیم کردستان میبینیم، اطلاعات زبانشناختی بسیار اندکی از کردی جنوبی دارند و مطمئناً فعالیتهایی ازایندست، به ابهامزدایی در کردیپژوهی منجر خواهد شد.
در مورد واژه فیلی، حداقل در حوزه زبانشناسی، با چند معنی و مصداق متفاوت مواجه هستیم اما پیش از آن، همانطور که استاد ظاهر سارایی در مقدمه کتاب گرانسنگ «شاعر قلههای مهآلود» هم بهدرستی اشاره کردهاند، در گذشته، اطلاق لفظ فیلی به کردهای ساکن در ایلام از نوع اطلاق خاص به عام و به دلیل سلطه والیان فیلی به این استان بوده است. بااینحال، برای بنده جای سؤال است که چرا برخی از پژوهشگران و نویسندگان تلاش میکنند تا فیلی را به پهلهای و سپس پهلوی ربط دهند و از آن عجیبتر اینکه پهلهی باستانی را که در آن زمان بخشهای وسیعی از ایران امروزی و ازجمله استان ایلام کنونی را در برمیگرفت، به نقطهای کوچک در زرینآباد محدود میکنند و برای این ادعا، اصول مسلم علم ریشهشناسی را نادیده گرفته و به ریشه تراشی متوسل میشوند.
واقعیت اینکه کاربرد این واژه در حوزه زبانشناسی با توجه به استفاده از آن در حوزه سیاست در عراق امروزی به بخشی از کردهای شیعه (که اکثراً ایلامی الاصل هستند)، دقیق و رسا نیست.
اما معناهای متفاوت و گیجکننده واژه «فیلی» در حوزه زبانشناسی که امروزه کاربرد دارد:
۱. تمام گونههای کردی در بغداد و جنوب شرق عراق.
۲. کردی و حتی گاهی لری رایج در استانهای ایلام، کرمانشاه و لرستان
۳. لهجههای مختلف کردی رایج در استان ایلام (مشخصاً شهرستان ایلام) که با کلهری متفاوت است.
۴. گونهای از کردی جنوبی که از حیث آوایی و صرفی تحت تأثیر عربی قرار گرفته است.
همانطور که میبینیم واژه فیلی، خاستگاه و ریشهاش هرچه باشد، امروزه در پژوهشهای زبانشناختی، به مصداقهای متفاوت و گاه متناقضی به کار میرود و حقیر معتقدم که برای اجتناب از این سردرگمی از همان عنوان «کردی جنوبی» (برابر با Southern Kurdish در زبان انگلیسی) استفاده شود، عنوان دقیقی که در سال ۱۹۴۳ توسط زبانشناس و ایرانشناس برجسته ولادیمیر مینورسکی به کار رفت و هماینک با معادلهای «کوردی خوارین» و «کوردی خوارگ» کاربرد دارد.
باید اضافه کنم که «کردی جنوبی» از لحاظ جغرافیایی بهصورت نقاطی پیوسته و متصل درروی نقشه، با گونه چاردولی از شاهیندژ و تکاب در آذربایجان غربی شروع شده سپس در استان کردستان با گذر از قروه و بیجار (گونه گروسی) گونههای مختلف کردی جنوبی در شهرستانهای نهاوند و اسدآباد در همدان را در برمیگیرد. این خط پیوسته سپس به گونه کرماشانی در استان کرمانشاه میرسد (توضیح این که کرماشانی با کلهری یکی نیست)، سپس بااتصال به گونههای لکی، کلهری و کلیایی در این استان، وارد استان ایلام میشود که در این استان نیز شامل گونههای کلهری، لکی، ایلامی، بدرهای، خزلی، ملکشاهی، کردلی و فیلی (آنچه که معاودین ساکن ایلام به آن تکلم میکنند) است. پس از استان ایلام به لرستان میرسد که در این استان نیز لکی بهعنوان گونهای از کردی جنوبی در شهرستانهای مختلف رایج است.
علاوه بر مسیر پیوسته فوق، کردی جنوبی در نقاط دیگری از ایران ازجمله استانهای گیلان، مازندران و خوزستان نیز رایج است.
در پایان، پیشنهاد میکنم جهت دوری از ابهام آفرینی و سردرگمی در مقالات و بررسیهای زبانشناختی، از این به بعد در آثارمان، از عنوان «کردی فیلی» صرفاً با مصداق مورد چهارم استفاده کنیم؛ یعنی گونهای از کردی جنوبی که تحت تأثیر زبان عربی قرار گرفته است.
