………………………..
✍ دکتر علی فیضاللهی
گردشگری مذهبی یکی از اشکال مهم گردشگری است بهگونهای که بر اساس برآوردهای سازمان جهانی گردشگری سالیانه بیش از ۳۵۰ میلیون گردشگر از مکانهای اصلی مذهبی بازدید میکنند. حتی در اروپا علیرغم تحولات عظیم ناشی از مدرنیته و تحقق سکولاریزاسیون در جامعهی مدرن غربی، سالیانه حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیون گردشگر از حدود ۶۰۰۰ مکان مذهبی بازدید میکنند. بهطور کلی گردشگری مذهبی در تمام ادیان اصلی جهان یعنی مسیحیت، اسلام، یهودیت و بودیسم وجود دارد.
به عقیدۀ گتز و پیج، (۲۰۲۵) رویدادهای بزرگ ویژگیهایی همچون بزرگی مقیاس(میلیون نفری)، اثرات بینالمللی و ملی، پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی گسترده دارند و نیازمند برنامهریزی و مدیریت پیچیدهاند و عرصۀ کنشگری کنشگران متعددی هستند. از اینروی میتوان گفت که راهپیمایی اربعین اکنون دیگر تنها محدود به یک آیین صرفاً مذهبی نیست بلکه یک مگا-رویداد است که میتواند دستاوردهای اجتماعی- اقتصادی و سیاسی بزرگی را به همراه داشته باشد. برای بهرهبرداری حداکثری از آن، باید بین دولت و جامعۀ محلی نوعی از مدیریت مشارکتی شکل گیرد تا هم ارزش معنوی آن حفظ شده و هم انتفاع مادی آن بهطور عادلانه بین کنشگران توزیع گردد.
راهپیمایی اربعین به عنوان یک مناسک و تشریفات مذهبی جمعی به دلیل نمادهای مشترک (شعائر و علمها) و مناسبات اجتماعی (پیادهروی- موکبداری) و نقشهای چندکنشگری (زائر – خدمترسان- میزبان) با نوعی فروگذاردن منیت فردی و فرانهادن هویت جمعی همراه است که موجب تقویت وجدان جمعی و همبستگی اجتماعی میشود. در سطح محلی این رویداد هم موجب تولید و تقویت انواع سهگانۀ سرمایۀ اجتماعی – پیوندی(bonding)، میانجی(bridging) و ارتباطی(linking) و هم تقویت سرمایۀ اجتماعی درونگروهی (بین مردم خود استان) و برونگروهی (با زائران) در سطح ملی و بین دو کشور (ایران-عراق) در سطح بینالمللی میشود. برای استان ایلام، این مگارویداد فرصتی فراهم ساخته است که اکنون آن را با هویت «میزبان زائران امام حسین(ع)» میشناسند و در رسانهها و افکار عمومی این صفت تثبیت گردیده است. پس از دو دهه تجربهاندوزی استان، برگزاری این مگارویداد و مدیریت مناسب تردد این تجمع میلیونی بایستی از پویایی لازم برخوردار شده باشد و لازم است که سیاستگذاری جدیدی صورت گیرد. در همین راستا، موکب به مثابۀ قرارگاه میتواند فراتر از یک شبکۀ اجتماعی اضطراری موقت و فصلی به مثابۀ یک نهاد اقتصادی، فرهنگی و مذهبی پایدار عمل کند. این پنداره و نگاه قطبینگر کنونی به زائران که آنان را صرفاً زائر معنوی پنداشته و آنان را در یک سوی طیف و گردشگران مصطلح را در سوی دیگر قرار میدهد؛ بایستی تصحیح گردد زیرا بسیاری از افراد در میانهی این طيف قرار دارند و بین این دو هویت در رفتوآمد هستند. لذا «تبدیل» نوع تجربه زائر از «صرفاً زیارتی» به تجربهای که شامل فعالیتهای فرهنگی، تاریخی و … و ارزشآفرینی اقتصادی برای جامعۀ محلی نیز باشد، کاملاً امکانپذیر است و میتواند در راستای ترویج گردشگری محلی مکمل زیارت مورد توجه قرار گیرد.
