………………….
✍️علی حیاتنیا
تصور کنید در کشوری زندگی میکنید که نه مالیات و نه هزینهای برای آموزش، درمان و یا انرژی میپردازید.
سالهاست شهروندان برخی کشورهای نفتخیز خلیج فارس چنین تجربهای دارند؛ اما آیا این مدل اقتصادی در دنیای پس از نفت دوام خواهد داشت؟
کشورهای عربستان سعودی، قطر و کویت با اتکا به درآمدهای نفت و گاز، دههها بودجه عمومی خود را بدون نیاز به مالیات اداره کردند. در این کشورها خدمات عمومی گسترده و یارانههای سخاوتمندانه وجود دارد، بنزین و برق تقریباً رایگان، آموزش و بهداشت بدون هزینه است و حتی دولت مسکن یارانهای برای شهروندان دارد.
این ساختار، نوعی رضایت عمومی فوری ایجاد میکند، شهروندان مالیاتی نمیپردازند و دولتها با پول نفت هزینههای زندگی را پایین نگه میدارند.
این مدل با جذابیت فراوان برای شهروندان یک ضعف بنیادی دارد، چرا که وابستگی مطلق به قیمت نفت موجب شکنندگی اقتصادی این کشورها در بازارهای جهانی نفت است. بحرانهای سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۰ نمونه روشن این واقعیت بودند زمانی که حتی ثروتمندترین کشورهای منطقه با کسری بودجه سنگین مواجه شدند.
در سالهای اخیر اجرای مالیات بر ارزش افزوده در عربستان، کاهش تدریجی یارانهها و حرکت به سمت متنوعسازی اقتصاد در کشورهای حوزه خلیج فارس اتفاق افتاده است و این کشورها هم به این نتیجه رسیدهاند که عصر دولت بدون مالیات در حال پایان است.
در نقطه مقابل کشورهای خلیج فارس، نروژ در اسکاندیناوی راهی متفاوت برگزید. این کشور درآمد نفتی را مستقیماً وارد بودجه جاری نکرد، بلکه آن را در “صندوق ثروت ملی” ذخیره و در بازارهای جهانی سرمایهگذاری کرد. امروز ارزش این صندوق بیش از ۱٫۵ تریلیون دلار است و بزرگترین صندوق در جهان محسوب میشود، دولت مجاز به حداکثر سه درصد هزینهکرد از منابع این صندوق برای هزینههای جاری بوده و عمده منابع آن در سهام، اوراق مالی و املاک جهانی سرمایهگذاری شده است، در عین حال، مردم نروژ مالیاتهای بالا بر درآمد و مصرف میپردازند و خدمات اجتماعی خود مانند بهداشت، آموزش و بیمه را از همین مسیر دریافت میکنند. به گونهای که حتی با پایان یافتن منابع نفتی، رفاه اجتماعی پابرجا میماند.
مقایسه این دو رویکرد نشان میدهد که کشورهای خلیج فارس رفاه سریع اما پرریسک و وابسته به نفت را برگزیدهاند، در حالی که نروژ با تمرکز بر مالیات، سرمایهگذاری بلندمدت و انضباط مالی، مدلی پایدارتر ایجاد کرده است. در جهانی که به سمت انرژیهای تجدیدپذیر حرکت میکند، تجربه نروژ نشان میدهد رفاه واقعی نه در حذف مالیات، بلکه در مدیریت شفاف منابع و سرمایهگذاری آیندهنگرانه شکل میگیرد.
