……………………………………….
✍ آرش پالیزبان، دکترای زبانشناسی
امروز جمعه نهم خرداد یکهزار و چهارصد و چهار، جشنواره منطقهای هوره به مدت سه روز در شهر چوار استان ایلام برگزار خواهد شد. آوای باستانی هوره یکی از کهنترین آواهای بشری است و سخنی به گزافه نیست اگر ادعا کنیم قدمتی به درازنای تاریخ مردمان زاگرس دارد. با این حال، بسیار سادهانگارانه خواهد بود که آن را تنها لحن و سرودهای از سر تفنن و سرگرمی بدانیم. اگرچه معدود و محدود پژوهشهایی بر روی این آوای باستانی انجام گرفته است، با این حال هنوز زوایای پنهان زیادی در مورد آن وجود دارد که امید است برگزاری چنین جشنوارههایی ضمن روشن کردن آنها، بتواند پیوند نسل جدید با این آوای رازناک را پررنگتر و مستحکمتر نماید.
هوره نه تنها از حیث مطالعات هنری، ادبی و زیباییشناختی، بلکه از لحاظ بررسیهای زبانشناختی هم حائز اهمیت فراوان است و میتواند به مطالعات کردیپژوهی کمکهای فراوانی کند؛ چرا که، این آوا با زبان کردی و گونهها، لهجهها و گویشهای مختلفش ارتباطی تنگاتنگ دارد. بدون شک میتوان هوره را از دیدگاه شاخههای میانرشتهای مختلف زبانشناسی همچون جامعهشناسی زبان، زبانشناسی اجتماعی، نشانهشناسی زبان، روانشناسی زبان، سبکشناسی، مهندسی ارتباطات، عصبشناسی زبان و تحلیل گفتمان مورد بررسی قرار داد. با این حال، در این مقال، تنها به اهمیت هوره از دیدگاه دو شاخۀ جدید از علم زبانشناسی یعنی زبانشناسی زیستمحیطی یا بومگرایانه (Ecolinguistics) و زبانشناسی پیکرهای (Corpus linguistics) میپردازیم.
اهمیت متن هوره از دیدگاه زبانشناسی بومگرایانه
مردم و سخنگویان هر زبانی، برای اشاره به پدیدهها، افعال و غیره، واژههایی در ذهن خود انباشتهاند که به هنگام سخن گفتن و یا نوشتن، شنیدن یا خواندن، از آنها برای اشاره به مفاهیم مورد نظر خود استفاده میکنند. این مجموعه که در ذهن انسان ذخیره میشود، واژگان (Lexicon) دارد. این گنجینه نه تنها از جنبه آوایی در میان زبانهای مختلف متفاوت است، بلکه در ارتباط و تعامل با عوامل مختلف زیستی، جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی سخنگویان آن، شکل گرفته و شکل دهنده شیوهای خاص از دریافت، درک و بازتاب جهان است. زبانشناسی بومگرایانه با نگاه به این ارتباط درهم تنیدۀ میان زبان و فرهنگ و محیط پا گرفته است. گرایشی که با افزایش نگرانیهای روزافزون بشر پیرامون زیست بوم خود، شیوۀ تعامل آدمی با آن، و اثرات فناوری و صنعت بر محیط زیست، روز به روز بر اهمیت آن افزوده میشود.
در واقع، زبانشناسی بومگرایانه یکی از جدیدترین موضوعات میانرشتهای در شاخۀ زبانشناسی کاربردی و محیط زیست است که به صورت شبکهای مرتبط و در همتنیده جهت زندگی سالمتر انسانها از اهمیت ویژهای برخوردار است، که ضرورت دارد همه مردم و مسئولین به خصوص متخصصان زبانشناسی، علوم اجتماعی و جامعهشناسی، زیستشناسی و محیطزیست به آن بپردازند، تا اهمیت دادن
به آن به یک فرهنگ تبدیل شود.
بررسیهای زبانشناختی نشان میدهد که تنها آن دسته از زبانهایی میتوانند راهگشای حل نگرانی مشروع بحران زیست محیطی در دورۀ معاصر باشند که پیوند دهنده میان علم، زیبایی شناسی و اخلاق هستند؛ بر این اساس میتوان «هوره» را که آینهای تمامنما از طرز تفکر و ارتباط مردمان کرد نسبت به طبیعت و زیستبوم خود است، دارای جایگاهی ویژه دانست.
اهمیت متن هوره از دیدگاه زبانشناسی پیکرهای
زبانشناسی پیکرهای شاخهای از زبانشناسی است که در آن از طریق ایجاد پایگاههای دادهایِ گستردهای از متون و واژگان رایجِ یک زبان و بررسی این متون به مطالعه جنبههای گوناگون آن زبان میپردازد. این شاخه تنها در آخرین دهههای قرن بیستم ایجاد شد و در همین زمان کوتاه تبدیل به یکی از فعالترین و پرکاربردترین زمینهها شده است.
پیکره زبانی عبارت است از مجموعهای از متنهای نوشتاری یا گفتاری که میتوان در توصیف و تحلیل زبان از آن بهره گرفت. پیکره ممکن است به شکل برگههای یادداشت یا پروندههای رایانهای شامل متنهای کامل یا گزیدههایی از آنها، یا بخشهای پیوستهای از متون یا گزیدهای از نقلقولها و نکات و حتی فهرستهای واژگانی باشد.
برای گویاتر شدن پیکره و کاربردهای خاص، کدهای متفاوتی به آن افزوده میشود. این نشانهگذاری از یک سو میتواند برای ارتباط دادن بخشهای یک پیکره به ساختار کلی آن باشد، مانند شماره سطر، صفحه، فصل و مانند اینها، یا بافت زبانی را مشخص کند، مانند شرایط تولید زبانی، گونه زبانی، رسانه و مانند آن. از سوی دیگر، نشانهگذاری میتواند صرفاً زبانی باشد.
بر این اساس و با اتکا به بررسیهای زبانشناختی، میتوان گفت که متن اشعار هوره حاوی اطلاعات و جزئیات آواشناختی، واژگانی، نحوی و نیز معناشناختی بکری است که به عنوان پیکرهای قابل اعتنا و استناد میتواند در مطالعات و تجزیه و تحلیل ساختار زبان کردی مورد استفاده قرار گیرد.
در پایان ضمن سپاس از همۀ دستاندرکاران برگزاری جشنوارۀ هوره، پیشنهاد میکنیم گروه آموزشی زبان و ادبیات کردی و نیز پژوهشکدۀ کردستانشناسی دانشگاه کردستان ضمن ایجاد واحدی درسی برای دانشجویان رشتۀ زبان کردی، پژوهشی فراگیر در ارتباط با هوره را با مشارکت پژوهشگران، زبانشناسان، دانشگاهیان و موسیقیدانان غرب کشور انجام دهند.
