زبان مردم ایلام کردی است یا لری یا لکی؟

…………………………

✍علی اکبر شیری/مدرس زبانشناسی

گاهی مرزبندی میان زبانها، دشوار می شود. این دشواری در تعیین حدود سه گونۀ کردی، لری و لکی بیشتر است. همجواری و ارتباط نزدیک میان اهالی این سه گونۀ زبانی از علل این دشواری است.

در گونه های همجوار، تبادل و دادو ستد کلمات افزایش می یابد و  بخاطر کلمات مشترک زیادی که میان آنها وجود دارد، نمیتوان با معیار کلمات، آنها را از هم تفکیک کرد.

یکی از مواردی که میان اغلب پژوهشگران اختلاف نظر دیده می شود این است که آیا زبان لکی یک زبان مستقل است یا گویشی از زبان کردی و لری؟

برخی از صاحبنظران آن را گویشی از لری دانسته اند و برخی دیگر گویش از کردی، و بعضی دیگر آن را زبانی مستقل می دانند.

زبان لکی در مناطقی از چهار استان ایلام، لرستان، کرمانشاه و همدان رایج است و بین یک تا دو میلیون گویشور دارد.

مهمترین معیار تشخیص و تعیین قلمرو زبانها، ویژگی های آوایی، واژگانی و دستوری آنهاست علاوه بر آن به پیشینۀ تاریخی و نژادی زبان هم توجه می شود.

ساختار دستوری و ویژگی های آن معیار محکمی برای تفکیک زبانها است. بنابراین برای پی بردن به تفاوت کردی فیلی با زبانهای لکی و لری، یک ویژگی ساختاری را ملاک قرار می دهیم.

در زبان لکی یک ویژگی دستوری به نام ارگتیو/ ارگاتیو(ساخت کُنایی) وجود دارد. بر اساس این ویژگی شناسه پس از فعل نمی آید بلکه به مفعول می چسبد؛مثال:

«نانم هارد/خوارد» (نان خوردم)

می بینیم که شناسۀ «م» پس از «نان» آمده است و «نان» مفعول جمله است.

البته این ویژگی زبانی در بعضی گویش های کردی همچون هورامی و کرمانجی نیز وجو داردو در برخی از مناطق استان ایلام همچون دره شهر رایج است، اما در گویش ایلامی، مهرانی، ایوانی، ملکشاهی و … دیده نمی شود. همین ویژگی این گویش ها را از زبان «لکی» متمایز می کند.

همچنین آواهای زبان می توانند میل ستونهایی برای مرزبندی باشند به عنوان نمونه آوای /v/ در گویش فیلی کاربرد ندارد و به جای آن از /w/ استفاده می شود مثلا «وَلا» را /walâ/  می گویند، اما لرها آن را /valâ/ تلفظ می کنند. بنابراین گویش ایلامی، از گویش های لری نیست. حال آنکه نشانه های زیادی وجود دارد که گویش ایلامی از گویش های زبان کردی است و اگر تشابهاتی میان این گویش با زبان لری و یا لکی دیده می شود تنها به خاطر همجواری و اختلاط اهالی این زبانهاست.

در مناطق استان ایلام، چهار زبان اصلی وجود دارد که عبارتند از: کردی، لری، لکی و عربی. که زبان کردی به تنهایی حدود نیمی از جمعیت آن را تشکیل داده است.زبان مردم ایلام کردی است یا لری یا لکی؟