……………………………
✍ دکتربهروز سپیدنامه
پیش درآمد
«مبینا نعمت زاده» تکواندوکار پرافتخار ایرانی است که توانست در مسابقات المپیک ۲۰۲۴ بر سکوی سوم جهان بایستد. وی پس از این پیروزی، از رییس جمهور درخواست کرد که به پاداش کسب این افتخار به او اجازۀ تحصیل بدون کنکور در رشتۀ پزشکی داده شود.
درآمد نظری
پی یر بوردیو – انسان شناس و جامعه شناس فرانسوی – اعتقاد دارد جامعه از میدانها و خرده میدان های مختلفی تشکیل شده است نظیر میدان علم، میدان سیاست، میدان فرهنگ، میدان هنر، میدان ورزش و نظایر آن. وی میدان را عرصه منازعه برای کسب و تصاحب سرمایه می داند. افرادی که بتوانند بیشترین سرمایه را در هر میدان تصاحب نمایند از دیگران متمایز خواهند شد. مهمترین سرمایه های مورد نظر بوردیو «سرمایه اقتصادی» و «سرمایه فرهنگی» است
بوردیو اعتقاد دارد در فضای اجتماعی، هر کدام از سرمایه ها، قابلیت تبدیل به دیگری را دارند. از نظر او «باز تبدیل سرمایه از شکلی به شکل دیگری که قابل دسترسی تر و سودآور تر یا مشروع تر است معمولاً موجب دگرگونی ساختار دارایی ها می شود (بوردیو، ۱۳۹۱: ۱۸۹)
نکتۀ دیگر آن است که افراد در فضای اجتماعی دارای خط سیر اجتماعی (social trajectory) مشخصی هستند، لذا در این فضا به صورت تصادفی از این سو به آن سو نمی روند. نخست این که آن ها تابع نیروهایی هستند که به این فضا ساخت می دهند و دیگر این که آن ها با این اینرسی مخصوص خود در برابر میدان مقاومت می کنند یعنی با ویژگی های خود که شاید به صورت طبایع و قریحه ها جسمیت یافته یا در کالاها ، مدارک تحصیلی و غیره عینیت یافته باشند (رک: همان: ۱۶۳). به عبارتی دیگر کسب مدارک تحصیلی به فرد، قدرت مقابله با میدان و حتی تغییر خط سیر اجتماعی را می دهد.
مدارک تحصیلی از نظر بوردیو یکی از سه نوع «سرمایه فرهنگی» است که از آن تحت عنوان « سرمایه فرهنگی نهادینه شده» یاد می کند. یعنی نوعی از سرمایه که نهادهایی نظیر نهادهای دولتی (آموزش و پرورش، وزارت علوم، فنی و حرفه ای و …) و غیر دولتی در قالب صدور گواهی نا مه ها و مدارک به فرد اعطا می کنند.
به اعتقاد بوردیو چرخش از یک خط سیر اجتماعی به خط سیر دیگر غالباً به رویدادهای جمعی (جنگ ها، بحران ها و غیره) یا رویدادهای فردی (معاشرت ها، عشق و عاشقی ها، بخت ها و اقبال ها و غیره) بستگی دارد که معمولاً اتفاقات (خجسته یا ناخجسته) نامیده می شوند (همان) این رویدادها به موقعیت و قریحه افراد بستگی دارند به شرطی که نهادها ، افراد یا گروه ها به صورت عمدی و خلق الساعه مداخله نکنند (رک همان).
یکی از موارد مداخله نهادها در تغییر خط سیر اجتماعی افراد، اعطای عناوین و القاب اشرافیت فرهنگی است. این صاحبان سرمایۀ فرهنگی فاقد پروانۀ آموزشی همیشه ناچارند خود را به اثبات برسانند.
مفصل بندی
«مبینا نعمت زاده» ، ورزشکاری است موفق و حرفه ای که توانست در میدان ورزش و در منازعه ای واقعی، سرمایۀ نمادین قابل توجهی کسب نموده و استقلال آن میدان را به دست آورد. درخواست او از رییس جمهور، مبنی بر پذیرفته شدن بدون کنکور در رشتۀ پزشکی به پاداش مقامی که کسب کرده، اقدام بدون زحمتی بود برای تبدیل سرمایۀ نمادین به سرمایۀ فرهنگی نهادینه شده. اقدامی که برایند هیچ منازعه ای برای کسب سرمایه فرهنگی در میدان علم نیست.
در صورت محقق شدن چنین خواسته ای، مبینا نعمت زاده خط سیر اجتماعی خود را در فضای اجتماعی بدون هیچ زحمتی و با مداخله عامدانه و خلق الساعه نهادهای دولتی تغییر خواهد داد. اگر چنین خواسته ای برآورده می شد وی به نوعی اشرافیت تحصیلی بدون پشتوانه ای دست می یافت که نه تنها برایند منازعه در میدان علم برای کسب سرمایۀ فرهنگی نهادینه شده نبود که حاصل نوعی موج سواری و سوارکاری مجانی (Free Rider) تلقی می گشت. این موج سواری از نظر بوردیو حاصل پدید آمدن نوعی «ناسازی» (Hysterics) در جامعه است. در شرایط ناسازی انسان ها سقف ارزشی خود را از دست می دهند و اعتبار خوب و بد نزد آنان از بین می رود، معیارها نابود می گردند و انسان ها مردود می شوند. شرایط ناسازی در جامعه کم هزینه ترین شرایط برای منتفع شدن است. بوردیو اعتقاد دارد موج سواران با تعریف فضای اجتماعی جدید، خود را در سلسله مراتب اجتماعی بالا می کشند و دیگران با از دست دادن موقعیتهای پیشین سقوط مینمایند.
«مبینا نعمت زده» در میدان ورزش «برنده ای برنده» است اما در صورت ورود بدون کنکور به رشتۀ پزشکی «برنده ای بازنده» خواهد بود. بوردیو مفهوم «برنده – بازنده» را در میدان تولید ادبی و هنر برای آن دسته از هنرهای گیشه پسندی به کار برد که علی رغم کسب سرمایه اقتصادی از بن مایه های هنری خالی بودند و مفهوم «بازنده برنده» را برای ادبیات آوانگاردی به کار برد که علیرغم عدم اقبال عمومی از ارزش های هنری مالامال است. پذیرفته شدن بدون کنکور مبینا نعمت زاده در رشتۀ پزشکی به ظاهر برد تلقی شده اما او را بازندۀ میدان علم خواهد کرد زیرا به تعبیر بوردیو همواره مجبور خواهد بود که خود را به اثبات برساند و اثبات خود در میدان علم بدون منازعه برای تصاحب سرمایه فرهنگی و انباشت آن امکان پذیر نخواهد بود.
منبع
بوردیو، پی یر (۱۳۸۹). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت های ذوقی، ترجمه: حسن چاوشیان، تهران: ثالث
