………………………
✍ دکتر علی حیات نیا – مدیر تیم مطالعات طرح جامع منطقه آزاد مهران
همگرایی منطقهای از فرصتهای توسعه و هم افزایی اقتصادی بین کشورها برای تجارت آزاد است. سیر تکامل نسلهای مختلف مناطق آزاد در جهان از نسل اول تا کنون که نسل ششم این مناطق در حال فعالیت و ایجاد هستند، نشان از اهمیت همپیوندی با اقتصادهای منطقهای و جهانی برای گذار به نسلهای جدید و ارتقای مقیاس عملکردی است.
از ابتدای امسال تلاشهایی برای ایجاد مناطق آزاد مشترک بین کشور ایران و سایر کشورهای منطقه انجام شده که به این منظور یکی از اولویتها ایجاد مناطق آزاد مشترک، ایجاد منطقه آزاد مشترک ایران با کشور عراق بوده است. به این منظور گروه مطالعات طرح جامع منطقه آزاد مهران توجیهات در ابعاد مختلف برای استقرار و ایجاد منطقه آزاد مشترک ایران و عراق در جوار مرز مهران در استان ایلام به دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد کشور ارائه کردند. این توجیهات در ابعاد جغرافیایی، کالبدی، اقتصادی، زیرساختی، فرهنگی-اجتماعی و نهادی و مدیریتی میباشد.
از مهمترین مزیتهای مهران از منظر جغرافیایی برای ایجاد منطقه آزاد مشترک با کشور عراق میتوان به قرارگیری در مرکز مناطق آزاد مرزی غرب کشور و هم مرز با کشور عراق، نزدیکی (فاصله کمتر از ۲۰ کیلومتر) منطقه آزاد مهران با شهرهای کردنشین بدره و زرباطیه عراق و وجود هم پیوندی تاریخی و فرهنگی و قومیتی همزمان با نزدیکی فاصله بین مناطق مرزی و ایران و عراق در این محدوده، فاصله نزدیک مرز مهران با شهرهای مهم (مانند بغداد) و مراکز تجاری و اقتصادی کشور عراق و فعالترین مرز زمینی تردد مسافری و زیارتی کشور اشاره کرد.
از نظر کالبدی هم اتصال بلافصل منطقه آزاد مهران در سه جهت جغرافیایی (شمال، غرب و جنوب) با مرز عراق، ظرفیت بارگذاری نشده حدود ۷۰ درصد از سایت ۷ هزار هکتاری منطقه و امکان تعریف فعالیتهای همافزا و مشترک با کشور عراق در این اراضی، وجود اراضی بایر و قابل تبدیل به منطقه آزاد در بخش غربی سایت منطقه آزاد مهران در شهرستان بدره کشور عراق و امکان ایجاد یک سایت مشترک برای ایجاد منطقه آزاد در دوسوی مرز از مزایای این منطقه میباشد.
مزیتها و قابلیتهای اقتصادی هم مشتمل بر رتبه اول مرز مهران از نظر حجم تجارت در بین مرزهای زمینی با کشور عراق در سال گذشته با حدود ۱/۶ میلیارد دلار صادرات و افزایش ده برابری صادرات از این مرز در ۱۰ سال اخیر، نیاز کشور عراق به مصالح ساختمانی، مواد غذایی و محصولات شیمایی و وجود معادن غنی کانیهای غیر فلزی و همچنین قابلیتهای مناسب تولید محصولات دامی و کشاورزی و شکل گیری زنجیره این محصولات در استان ایلام، انطباق نیازهای اقتصادی و وارداتی عراق با قابلیتهای اقتصادی استان ایلام بوده، به علاوه استان ایلام رتبه دوم منابع گازی و رتبه سوم از منابع نفتی کشور را دارا میباشد.
از نظر زیرساختی هم راه اندازی کریدور TIR بین مرز مهران، مرز بوکمال و بندر لاذقیه (مهران دروازه مدیترانه)، فاصله مناسب جغرافیایی منطقه آزاد مهران با زیرساختهای ریلی و جادهای و کریدور شمال به جنوب عراق، وجود بزرگترین پایانه مرزی کشور در مرز مهران و همچنین فعالیت بازارچه مرزی در این مرز، اجرایی شدن دو بزرگراه کربلا و امیرالمومنین و اتصال مهران به راه آهن سراسری در دو سمت شمال و جنوب منطقه آزاد مهران در آینده، ارتباط با شبکه بزرگراهی متصل به بنادر جنوبی از طریق استان خوزستان و اتصال منطقه به کریدور شمالی- جنوبی آستارا- بندر امام و شبکه بزرگراهی کشور از طریق اندیمشک و اسلام آباد غرب و همچنین زیرساختهای در حال احداث سامانه گرمسیری به عنوان بزرگترین پروژه انتقال آب فعال کشور و امکان استفاده از آب این سامانه برای تامین آب شرب و کشاورزی و صنعت منطقه آزاد به ارتقای و بهبود عملکرد این منطقه در آینده کمک خواهد کرد.
از بعد فرهنگی و سیاسی هم سابقه تاریخی ارتباطات و تعاملات فرهنگی و اقتصادی بین مردم دو سوی مرز، قطب اربعین کشور با تردد حدود ۶ میلیون نفر در سال (تردد ۶۰ درصد زائران دو کشور از مرز مهران)، همگونی فرهنگی، مذهبی و زبانی مردم استان ایلام و بخش عمدهای از ساکنان استانهای کوت، دیاله و بغداد (کردهای فیلی ایران و عراق)، امنیت تاریخی مرز مهران و عدم وجود مشکلات و چالشهای امنیتی در دهههای اخیر، قوی بودن همبستگی و انسجام اجتماعی در منطقه و گرایش مردم به طرحهای توسعهای مشارکتی به توسعه منطقه آزاد مشترک کمک خواهد کرد.
از نظر نهادی و مدیریتی هم وجود ساختار سازمانی نوپا و امکان تشکیل یک چارچوب نهادی متناسب با مأموریتهای یک منطقه آزاد مشترک، عدم تعارض و چندگانگی نهادهای محلی موجود در منطقه آزاد مهران، چابکی تصمیمسازی و مدیریتی به علت محدود بودن ذیمدخلان دولتی-حکومتی و قویتر بودن نقش مدیریت منطقه آزاد در محدوده سایت آن هم یک ظرفیت مثبت برای ایجاد منطقه آزاد مشترک خواهد بود
مناطق آزاد نسل ششم دارای رسالت هم پیوندی منطقهای در تعامل با سرزمین اصلی، مبتنی بر آموزه همگرایی اقتصادی منطقهای برای کسب درآمد ارزی و ایجاد ارزش افزوده است. دولتهای همجوار، اینگونه مناطق را در یک محدوده فرامرزی با ساختار اداری پیشرفته و سازمان یافته بر مبنای همکاری، شکل میدهند. نظام اداری این مناطق و شرکتهای مادر تخصصی شکل یافته، مسئولیت اصلی مشارکت و توسعه اقتصادی را بر عهده میگیرند. سیاستهای ترجیحی اقتصادی و حمایتهای مالی دولتی و غیردولتی به همراه زیرساختهای پیشرفته، باعث میشود تا مناطق آزاد فرامرزی بتوانند بر پایه سیاست اقتصاد مبتنی بر بازار، به اهداف بلندمدت اقتصادی و سیاسی خود دست یابند.
با توجه به توجیهات و قابلیتهای ذکر شده برای منطقه مهران، در ماههای گذشته دولت عراق موافقت خود را برای ایجاد منطقه آزاد مشترک با مهران در استان واسط اعلام کرده که رایزنی مسئولان محلی و ملی برای اجرایی شدن و تلاش برای جانمایی در نقطه تلاقی مرز ایران و عراق در غرب سایت منطقه ضروری بوده و میتواند منطقه آزاد مهران را برای شکل¬گیری یک منطقه آزاد نسل ششمی کمک نماید.
