کرونا و زبان کردی

……………………………….

■ مهران‌نیوز- کرم‌اله پالیزبان، دکترای زبان‌شناسی

با شیوع کرونا که به طور گسترده تمام جهان را دربر گرفته است، همۀ مقولات زندگی بشری را از سلامت و اقتصاد تا سیاست و فرهنگ تحت تأثیر خود قرار داده است. یکی از زیربخش‌های فرهنگ که متأثر از ویروس عالم‌گیر کروناست، زبان است. اگر بخواهیم به نمونه‌هایی از این دست اشاره کنیم، می‌توان به ابداع نوواژه‌ها و اصطلاحات و یا گسترش حوزۀ معنایی واژه‌های موجود در تمام زبان های جهان اشاره نمود که بررسی آن را از منظر زبان‌شناسی اجتماعی به مجال دیگری موکول می کنم. اما واژۀ لاتین «کرونا» (به معنای تاج؛ به خاطر ساختار تاجی شکل ویروس) در زبان کردی نیز رواج عام گرفته است. با این حال نکته‌ای که در این مورد وجود دارد صورت تلفظ این واژه در گفتار بسیاری از افراد سال‌خورده کُردزبان ایلامی است که به صورت «کونوورا» تلفظ می شود. از دیدگاه آواشناسی، چنین فرایندی را که در تمام زبان های جهان متداول است، قلب آوایی (Metathesis) می گویند. طی این فرایند دو واج (آوا) در زنجیرۀ گفتار با هم جابجا می‌شوند. به عنوان مثال واژه‌های امروزی فارسی و انگلیسی «هرگز» و «bird»(پرنده) زمانی در اصل «هَگرز» و « brid » بوده اند که به تأثیر از فرایند قلب به این صورت در آمده‌اند. در گفتار روزمرۀ افراد نیز نمونه‌های فراوانی چون «نُخسه»، «شَروال»، «قُلف»، «تاسکی»، «دیکس کمر»، و … وجود دارد. در زبان کردی نیز می‌توان نمونه‌هایی یافت که دستخوش فرایند قلب شده‌اند مانند «روونسن/ نوورسن (نگاه کردن)»، «نِسم / نمس (کم ارتفاع)» و «سیفانن/ فیسانن» (خیساندن).
اما دو نکته در مورد فرایند قلب وجود دارد:
۱٫ بر اساس اصل زبان‌شناختی اقتصاد زبانی (Language Economy)، تلفظ واژه‌ها به سمت صورت‌هایی گرایش دارد که مستلزم صرف انرژی کم‌تری است. بر همین اساس مسلماً تلفظ «هرگز» راحت تر از «هگرز» است و انرژی کمتری نیاز دارد و دلیل اصلی آن که اهل زبان آن را به این صورت تلفظ می‌کنند، نیز همین است.
۲٫ در بررسی‌های زبان‌شناسی و گویش‌شناسی همواره اولویت با تلفظ افراد سال‌خورده است که تلفظ اصیل و دقیق‌تری از واژه‌های زبان دارند و عواملی چون تحصیلات، شغل و موقعیت اجتماعی کمتر بر گونۀ گفتاری آن‌ها تأثیر گذاشته است.
با توجه به آن‌چه که گفته شد، واژۀ «کنوورا» را هم باید صورتی از یک واژه دانست که از حیث مطالعات جامعه شناختی و زبان شناختی حائز اهمیت است؛ چرا که، به تأثیرات ویروس عالم‌گیر کرونا بر جنبه‌ای از زندگی بشر (فرهنگ/زبان) اشاره دارد.