………………………………………………..
بخش عظیمی از جنگلها و سایرمنابع طبیعی حوزه زاگرس در ایلام واقع شده است که چشم هربینندهای را خیره می کند.اینجاست که ضرورت دارد هرایرانی با جلوههای طبیعی و منابع خدادادی این خطه آشنایی مختصری داشته باشد.
به گفته دکتر رضا احمدی مدیرکل منابع طبیعی ایلام؛ جنگلهای استان ایلام شامل ۲۵۹۴ هکتار جنگل انبوه، ۲۱۱۰۸۴ هکتار جنگل نیمه انبوه، ۴۱۶۷۹۵ هکتار جنگل تنک، ۷۲۰۶ هکتار بیشه زار و ۳۹۸۸ هکتار دست کاشت می باشد. درختان بنه در استان ایلام در سطح ۲۰۵۱۵۳ هکتار (۳۱ درصد) از جنگلهای استان گسترش دارند. در استان ایلام تعداد ۱۰گونه جنگلی (مورد، زربین، ارغوان، سماق، گلابی وحشی، بادام، لرگ، پده، محلب، زبان گنجشک) با نام ذخیره گاه جنگلی در ۱۷ منطقه با مساحت ۹۰۰ هکتار، تحت پوشش حفاظتی و حمایتی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام قرار دارد.
دو نهالستان سردسیری ایوان با سطح ۷/۵ هکتار و با ظرفیت تولید ۲ میلیون اصله نهال در سال و نهالستان سردسیری ایلام با ظرفیت تولید ۶۰هزار اصله نهال، گونه های سوزنی برگ و پهن برگ سازگار با آب و هوای مناطق سردسیری استان و دو نهالستان گرمسیری مهران با سطح ۱۰ هکتار و با ظرفیت تولید ۲ میلیون اصله نهال در سال و نهالستان گرمسیری ویژه بیابان شهرستان دهلران با ظرفیت تولید سالانه ۳۰۰ هزار اصله نهال گلدانی شامل گونه های گرمسیری متناسب با آب و هوای مناطق گرمسیری استان در حال فعالیت می باشند که با توجه به اعتبارات تخصیصی، سالیانه نزدیک به دو میلیون و پانصد هزار اصله نهال گلدانی و ریشه لخت از انواع نهالهای سردسیری و گرمسیری سازگار با آب و هوای استان تولید می گردد که علاوه بر تامین نهال اداره کل در فعالیت های احیا و توسعه فضای سبز، مابقی در فصل مناسب کاشت و هفته منابع طبیعی به صورت رایگان در بین مردم و سایر ادارت و نهادها جهت غرس، توزیع می شود.
بر اساس نقشه پوشش گیاهی، مساحت مراتع و بیابان در استان، ۱۱۱۲۳۵۷ هکتار ( معادل ۵/۵۵ درصد) است. با کم کردن سطح مراتع خیلی فقیر و بیابان از سطح فوق، مراتع استان وسعتی معادل ۹۶/۷۸۴۶۹۳ هکتار دارد، که ۲۷۸۳۶ هکتار آن مرتع خوب، ۳۵/۵۳۲۶۸۴ هکتار آن مرتع متوسط و ۶۱/۲۲۴۱۷۳ هکتار مرتع فقیر می باشد. از نظر فصل استفاده از مراتع، ۱۸ درصد مراتع ییلاقی، ۴۶ درصد میانبند و ۳۶ درصد قشلاقی محسوب می گردد. تولید علوفه خشک قابل برداشت مراتع استان ۲/۷۴ هزار تن براورد می شود که ظرفیت پذیرش مراتع استان با توجه به آن ۳۶۰۰۸۱ واحد دامی در یک دوره ۱۰۳ روزه (دوره بهره برداری از مراتع استان) است در حالی که دام موجود مراتع استان ۳۰۹۲۲۶۷ واحد دامی می باشد که نشان دهنده فشار چرای دام بیش از ۵/۸ برابر ظرفیت مراتع است. ارزش سالانه علوفه خشک قابل برداشت مراتع استان بر مبنای هر کیلوگرم ۲۵۰۰ ریال، ۰۴/۸۹ میلیارد ریال می باشد.
جمعیت عشایر استان ایلام در دوره ییلاقی ۴۹۷۴۹ نفر در قالب ۷۹۹۳ خانوار و در دوره قشلاقی ۵۹۳۹۱ نفر در قالب ۹۷۳۶ خانوار است که ۲/۴ درصد جمعیت عشایر کشور در دوره ییلاقی و ۵ درصد جمعیت عشایر کشور در دوره قشلاقی را تشکیل می دهد. استان ایلام محل استقرار ۱۲ ایل و ۳۲ طایفه مستقل در دوره ییلاقی و ۲۱ ایل و ۳۶ طایفه مستقل در دوره قشلاقی است. عشایر استانهای کرمانشاه، همدان و لرستان قشلاق را در مراتع خیلی فقیر دهلران، مهران و آبدانان می گذرانند که این مناطق در اثر بهره برداری بیش از ظرفیت به بیابان تبدیل شده است.
تقریباً تمام مراتع استان ممیزی شده و برای ۸۷/۷۳ درصد آن در قالب تعداد ۲۶۴ فقره طرح مرتعداری برای ۳۴۵۳ بهره بردار تهیه و تصویب شده است.
احمدی دربخش دیگری از معرفی بیابانهای استان ایلام می گوید:
با توجه مطالعات صورت گرفته بر روی عرصه های بیابانی استان از طریق کارشناسان استانی و کارشناسان دفتر امور بیابان، رخساره های بیابانی استان مطالعه و به تصویب کمیته فنی دفتر امور بیابان سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور رسید، که نتیجه آن به شرح زیر می باشد:
اراضی بیابانی استان ایلام با مساحت ۴۲۴۵۱۸ هکتار در شهرستانهای دهلران (۲۵۹۸۸۷ هکتار)، مهران (۱۱۴۷۷۰ هکتار )، آبدانان (۲۶۵۶۹ هکتار) و ایلام (۲۳۲۹۲ هکتار) واقع شده است که بالغ بر ۲۱ درصد سطح استان را شامل می شود. ۳۲۷۶۶۴ هکتار آن در اراضی ملی و ۹۸۹۹۵ هکتار آن در مستثنیات قانونی اشخاص قرار دارد.
باستناد طرح شناسایی کانونهای بحرانی فرسایش بادی کشور، استان ایلام دارای یک کانون بحرانی فرسایش بادی به نام کانون بحرانی فرسایش بادی عین خوش- ابوغویر- حسن قندی است که در شهرستان دهلران قرار دارد. از ۷۰۳۰۷ هکتار مساحت این کانون بحرانی فرسایش بادی وسعتی برابر ۴۱۵۳۳ هکتار دارای شدت زیاد و ۳۹۱۸ هکتار دارای شدت متوسط و ۲۴۸۵۶ هکتار دارای شدت کم می باشد. فعالیتهای بیابان زدایی پس از پایان جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۸ در تپه های ماسه ای عین خوش شهرستان دهلران آغاز گردیده است.
دلایل عمده ضرورت توجه به آبخیزداری در استان ایلام:
– پتانسیل بالای بخش کشاورزی و منابع طبیعی در استان
– وجود مشکلات مربوط به سیل و خسارات ناشی از آن
– میزان بالای تخریب منابع طبیعی و فرسایش خاک در حوزه های آبخیز استان
دکتر احمدی اظهار داشت: در استان تعداد سه سد بزرگ شامل سد ایلام با حجم مخزن ۷۱ میلیون متر مکعب، سد دویرج با ۱۹۱ میلیون متر مکعب و سد کنگیر با ۱۹ میلیون مترمکعب احداث گردیده است و ۸ سد مخزنی شامل چوار، سیکان، گوراب، میمه، چنگوله، گاوی، گلال و جزمان در دست احداث می باشد که حفاظت حوزه های آبخیز این سدها ضروری می باشد.
– تعداد ۷ مورد سیل در یک دهه گذشته در ۴ شهرستان استان حادث شده و به میزان ۱۰۸۸۶۹۵۰۰۰۰۰ ریال خسارت مالی و ۱۳ نفر تلفات جانی و ۱۶۰ راس تلفات دامی برجا گذاشته است و لزوم کنترل سیل در استان را نشان می دهد.
– در ۳۵۰ منطقه از استان زمین لغزش بوقوع پیوسته که مساحت کل مناطق فوق معادل ۱۰۵۰۰۰ هکتار است. لازم به ذکر است که بزرگترین زمین لغزش دنیا با طول ۱۵ کیلومتر در استان ایلام و در شهرستان دره شهر اتفاق افتاده است.
– حوزه شهرستان های مهران و دهلران که به عنوان حوزه های فاقد سد معرفی می گردند با دارا بودن مساحتی بالغ بر یک میلیون هکتار که معادل ۵۰% مساحت استان را شامل می شود بدلیل شرایط اقلیمی خشك و نیمه خشك آن، توپوگرافی خاص آن و وجود مناطق سیل گیر و در عین حال فقر و کمبود درآمد ساکنان حوزه فشار حاصله بر حوزه های آبخیز مذکور را مضاعف نموده است. در عین حال مشكلات عدیدهای چون كم آبی و وجود مرز مشترک و نزدیکی به کشور عراق و وجود معضل گرد وخاک همواره در معرض بحران بوده است.
– ساماندهی رودخانه های استان که به کشور عراق می ریزد.
– با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از جمعیت استان در مناطق روستایی اسکان دارند و موقعیت روستاها در دامنه ها و امکان ایجاد سیل و تخریب از ناحیه آبراهه های بالادست، لازم است اقدامات حفاظت آب و خاک و کنتل سیل صورت گیرد.
– ضرورت اصلاح و احیاء آبخوانها جهت حفظ اراضی کشاورزی پایین دست، اجتناب ناپذیر است.
– وجود تشکیلات جوان زمین شناسی و بالا بودن شیب اراضی که خاک استان را مستعد فرسایش نموده، ضرورت اتخاذ تدابیر لازم و افزایش فعالیتهای آبخیزداری را اجتناب ناپذیر ساخته است.
– با توجه به شرایط آب و هوایی استان، خشکسالیهای اخیر، پراکنش نامناسب بارندگیها و شکل بارشها بصورت رگباری، این مسأله زمینه ساز فرسایش های بسیاری بوده که ضمن تخریب حوزه های آبخیز وافزایش بار رسوبی و پر شدن مخازن سدها مسائل حاد دیگری را به دنبال خواهد داشت و منابع آب و خاک استان را در مخاطره جدی قرار خواهد داد که لازم است با انجام پروژه های آبخیزداری این موارد تعدیل گردد.
