……………………….
✍️ دکترعلی حیات نیا
باغ و کاخ فلاحتی شهر ایلام را میتوان یکی از ارزشمندترین داراییهای شهری در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دانست. این بنای تاریخی که قدمت آن به دوران قاجار باز میگردد و در سال ۱۳۵۷ در زمره آثار ملی ثبت شده است، امروزه بهعنوان موزه کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته و جلوهای از حافظه تاریخی، سبک معماری بومی و دانش کشاورزی سنتی منطقه ایلام را در خود جای داده است. از این جهت، کاخ فلاحتی در ردهی سرمایههای فرهنگی شهر قرار میگیرد، چرا که یکی از نماد هویت تاریخی شهر و یکی از عناصر مهم در شکلگیری حافظه جمعی شهروندان است، باغ فلاحتی هم که با مشخصههای باغ ایرانی یکی از باغات زیبا و بی نظیر شهر ایلام در گذشته بود، متاسفانه با کج سلیقگی مسئولان وقت به دو تکه تبدیل شد، سمت غربی آن قربانی ساختمان اداری شد و سمت شرقی آن با بنای تاریخی در حال گم شدن و فراموشی…
کاخ و باغ فلاحتی ایلام، با قرارگیری در محله قدیمی و ریشهدار شادآباد، از منظر هویت و سرمایه شهری نقشی بسیار کلیدی در بازآفرینی این محدوده دارد. این بنای قاجاری با معماری منحصر بهفرد و کارکرد تاریخیاش در حوزه کشاورزی و همچنین وجود درختان به جای مانده از باغ ایرانی پیرامون آن، بهعنوان بخشی از حافظه تاریخی شهر و نماد هویت بومی منطقه، میتواند به یک نقطه کانونی در احیای هویت محلهای شادآباد تبدیل شود. این منطقه، که در گذشته یکی از محلات خوشمنظر ایلام بوده، امروز نیازمند بازگرداندن روح اجتماعی و فرهنگی به بافت خود است، و کاخ و احیای باغ فلاحتی میتواند در این فرایند نقش کلیدی ایفا کند. این مجموعه یک دارایی شهری چندبُعدی است که در عین حال سرمایه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و عمومی شهری محسوب میشود. در برنامهریزی شهری، از این نوع مکانها برای تقویت “شهر زیستپذیر” و “توسعه پایدار فرهنگی” بهره گرفته میشود.
کاخ فلاحتی ایلام نهتنها یک بنای تاریخی، بلکه بخشی از حافظهی جمعی شهر ایلام است. این کاخ نمادی از دوران تحول ساختارهای دولتی در حوزه کشاورزی و برنامهریزی محلی در دوره قاجار و پهلوی اول است. بنابراین، حضور آن در کالبد شهر، پیوندی زنده میان گذشته و حال ایجاد میکند و به ساکنان شهر حس تعلق، تداوم تاریخی و افتخار فرهنگی میبخشد. چنین بناهایی بخشی از «سرمایه هویتی شهر» محسوب میشوند؛ یعنی داراییهایی که با حفظ و تقویت آنها، هویت شهر در ذهن شهروندان و گردشگران ماندگار میشود.
با این حال، تملک و استفاده اداری از این مکان، مانعی برای نقشآفرینی کامل آن در ارتقای سرمایه شهری است. هنگامیکه یک مکان هویتی صرفاً در اختیار یک اداره تخصصی قرار میگیرد، عملاً از تعامل با بدنهی جامعه و حضور در زندگی روزمرهی مردم محروم میشود. این وضعیت باعث شده که دسترسی عمومی به این میراث فرهنگی محدود شود و پتانسیلهای گسترده این مجموعه برای تبدیلشدن به یک فضای شهری پویا و زنده، به طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد. درحالیکه این بنا در قلب شهر ایلام واقع شده و از ظرفیتهای منحصربهفرد برای تبدیلشدن به یک «پاتوق فرهنگی عمومی» برخوردار است.
یکی از نیازهای کلیدی شهر ایلام، توسعه فضاهای باز شهری و افزایش دسترسی شهروندان به فضاهای سبز، فرهنگی و تفریحی است. آزادسازی کامل باغ و کاخ فلاحتی از مالکیت نهاد اداری و انتقال آن به مدیریت شهری یا نهادهای فرهنگی، میتواند زمینهساز تبدیل این مکان به یک پارک عمومی با محوریت تاریخ و فرهنگ بومی و محلی برای عرضه محصولات محلی و فرهنگی باشد.
در حالت فعلی، کاخ فلاحتی تنها بخشی از فضاهای داخلیاش به موزه کشاورزی اختصاص یافته و سایر بخشها به امور اداری محدود شدهاند. این نوع بهرهبرداری، استفاده از فضا را به تعداد اندکی کارمند و مراجعهکننده اداری محدود میکند و عملاً مانع بهرهبرداری عمومی و پویایی عملکردی این فضا در سطح محله و شهر میشود. در واقع، کارکرد تاریخی آن بهعنوان فضای عمومی و کشاورزی مردمی به کارکرد بروکراتیک و بسته اداری تقلیل یافته است.
در صورتی که این مکان از انحصار کاربری اداری خارج شده و به یک فضای عمومی چندمنظوره تبدیل شود، میتواند کارکردهای چندگانه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کلیدی را در خود جای دهد. کارکردهای فرهنگی از طریق موزه کشاورزی استان با توجه به قدمت آن به عنوان یکی از مناطق قدیمی جهان در کشت غلات، مکان نمایشگاه و رویدادهای آموزشی و هنری، کارکرد اجتماعی آن با تبدیل محوطه به پارک عمومی و فضای نشستن و گفتوگو و کارکرد اقتصادی خرد با ایجاد غرفههای دائمی یا فصلی برای فروش صنایع دستی و… قابل تعریف است.
شهر ایلام که در گذشته با باغها، خانههای حیاطدار و فضاهای باز شهری پیوندی عمیق داشته است.کاخ فلاحتی، بهعنوان یک بنای قدیمی در محله شادآباد شهر ایلام به عنوان یکی از قدیمیترین و اصیلترین محلات شهر ، قابلیت ایفای نقش «هسته مرکزی هویت محلهای» را دارد. بازگشایی این کاخ و باغ به روی عموم و تبدیل آن به یک فضای شهری چندمنظوره، میتواند سبب بازگشت حیات اجتماعی به این مجموعه شود.شهر ایلام از کمبود فضاهای فرهنگی و گردشگری برخوردارند. کاخ فلاحتی میتواند به یک «پارک فرهنگیـاجتماعی» تبدیل شود که خدماتی نظیر فضاهای سبز، نمایشگاه صنایع دستی، بازارچه محلی، کارگاههای آموزشی و فضاهای تعامل فرهنگی به مردم محله ارائه دهد. این بازتعریف عملکرد، نهتنها موجب افزایش کیفیت زندگی در شادآباد خواهد شد، بلکه دسترسی عادلانهتر به خدمات شهری را در سطح شهر ایلام ممکن میسازد.
در مقیاس شهری، کاخ فلاحتی میتواند به یکی از نمادهای گردشگری شهر ایلام تبدیل شود. واقعشدن آن در بافت مرکزی، نزدیکی به خیابانهای اصلی و پیوند آن با معماری و کشاورزی بومی منطقه، این پتانسیل را دارد که در عناصر و المانهای هویتی ایلام جایگاه ثابتی بیابد. این مسئله به جذب سرمایه گردشگری، ایجاد اشتغال در محله و ارتقای تصویر ذهنی ایلام در سطح منطقهای و حتی ملی کمک خواهد کرد.
برای احیای کاخ و باغ فلاحتی ایلام و تبدیل آن به یک فضای شهری فعال و عمومی، مجموعهای از اقدامات هماهنگ در حوزههای حقوقی، مدیریتی، طراحی شهری و فرهنگی ضروری است. نخستین گام، آزادسازی حقوقی و مالکیتی این مجموعه از بهرهبرداری اداری و انتقال آن به نهادهای یک مجموعه شهری یا فرهنگی است. برای این منظور باید با اداره جهاد کشاورزی بهعنوان متولی فعلی بنا مذاکره شود و با طی مراحل قانونی کاربری بنا از “اداری” به “فرهنگیـگردشگری” توسط مسئولان تغییر یابد. تأمین منابع مالی این مهم، نیز باید از طریق اعتبارات دولتی، مشارکت بخش خصوصی، و همچنین مدل درآمدزایی پایدار از خدمات فرهنگی و تجاری فضا دنبال شود.
باززنده سازی باغ و کاخ فلاحتی، این مجموعه را از یک بنای تاریخی محصور، مغفول و خاموش به یک مرکز فرهنگیـاجتماعی پویا، هویتساز و اقتصادی برای شهر ایلام و محلات پیرامون آن تبدیل میکند.
