……………………………
✍ دکتر بهروز سپیدنامه
عصر سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۲ جلسه رونمایی از کتاب «فراگرد تکامل فرهنگی» برگزار شد.
در این جلسه که با همت ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و با همکاری موسسات و نهادهای دیگر برگزار شده بود، جمعی از صاحبنظران، هنرمندان، پژوهشگران، نویسندگان، اصحاب قلم و رسانه حضور داشتند. در آغاز جلسه آقای هوشمند مدیر کل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ضمن عرض خیر مقدم به اعضاء نکاتی در خصوص اهمیت جلسات نقد و بررسی کتاب ایراد نمودند. در ادامه، دکتر یارمحمد قاسمی – استاد گروه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی دانشگاه ایلام – به عنوان سخنران اصلی برنامه به بررسی دقیق و تخصصی کتاب پرداختند. پس از نقد تخصصی دکتر قاسمی، بهروز سپیدنامه نیز نکاتی در راستای اهداف جلسه ذکر کردند.
سپیدنامه ضمن تشکر از یک عمر تلاش فرهنگی دکتر صیدی و اذعان به تهور ایشان در ورود به حوزه مباحث تخصصی فرهنگ اظهار داشت:
فرهنگ به تعبیر ریموند ویلیامز یکی از دو یا سه مفهوم پیچیده است. به همین دلیل، پرداختن به این مفهوم در عین سادگی بسیار دشوار و به اصطلاح سهل الممتنع است.
در ایران، مطالعات جامعهشناختی فرهنگ معمولاً به دو شیوه انجام شده است. یکی مواجهۀ عام و برون دانشگاهی و دیگری مواجهۀ خاص و درون دانشگاهی. مواجهۀ نخست معمولاً توسط کسانی انجام شده که تحصیلکردۀ رشتۀ جامعهشناسی نیستند اما دریافتهای خویش را از فرهنگ و مسایل آن به رشتۀ تحریر درآوردهاند. در این میان گاه شاهد «جامعهشناسی بدون جامعهشناس» و گاه شاهد تحلیلهای عام هستیم که مبتنی بر درک دایره المعارفی از مفهوم فرهنگ است.
مواجهۀ درون دانشگاهی با مقوله فرهنگ، رهیافتی تخصصی است که در آن مفاهیم در سپهر خویش نشاندار و دارای مرزبندیهایی هستند که هرگونه همپوشانی و اینهمانی را بر نمیتابند. در این نوع از مواجهه حوزههایی چون «جامعهشناسی فرهنگ»، «جامعهشناسی فرهنگی» و «مطالعات فرهنگی» متمایز از یکدیگرند و فرهنگ در هرکدام از آنها دارای نقشی خاص و معنایی متفاوت است.
مطالعۀ فرهنگ از منظر متخصصین، مبتنی بر تعلق پارادایمی آنان است. تعلق پارادایمی پوزیتویستی، افراد را به ساحت «جامعهشناسی فرهنگ» و تعلق پارادایمی تفسیری آنان را به سوی «جامعهشناسی فرهنگی» میکشاند. لذا با توجه به اصل قیاس ناپذیری پارادایمها، در این مجال، با امتناع مطالعه کلی و تمایز نایافتۀ فرهنگ مواجه خواهیم بود.
انتخاب «دکتر یارمحمد قاسمی» – استاد جامعهشناسی دانشگاه ایلام – به عنوان منتقد کتاب «فراگرد تکامل فرهنگ» صحه نهادن بر این مدعاست که کتاب بر اساس مواجهۀ نوع دوم نوشته شده و از این روست که استادی از سنخ همین مواجهه برای نقد و بررسی آن انتخاب شده است. در این حالت باید منتظر نقدهایی موشکافانه و نکته بینانه و مبتنی بر حساسیت نظری بود.
با توجه به این که تحصیلات دو مقطع دکتر عباس صیدی – نویسنده کتاب فراگرد تکامل فرهنگی- در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی است با اذعان به تجربۀ زیستۀ او در مجالهای مختلف تکاپوی فرهنگی، انتظار مواجهۀ تخصصی از ایشان نمیرود البته این امر نافی ارائه نقد مصلحانه به کتاب ایشان نیست بلکه اشارهای است به این امر که لازم است سنخیتی بین نوع مواجهه و گزینش منتقد وجود داشته باشد زیرا ممکن است نویسنده کتاب، «تکامل» را در معنایی عام به کاربرده باشد اما از منظر یک تحصیلکرده جامعهشناسی فرهنگی، تکامل فرایندی استدراجی است که هر مرحله از آن نسبت به مرحلۀ قبل، کاملتر است و ان امر در حوزۀ فرهنگ موضوعیت چندانی ندارد زیرا تغییرات فرهنگی را با مفاهیمی چون «تحول» و «دگرگونی» که فاقد شدت و جهتاند مورد مطالعه قرار میدهند. از این منظر تعیین نقطۀ کمال در فرهنگ که مفهومی متکثر و برساختی است دشوار مینماید. این کمالانگاری گاه در مفاهیمی چون «فرهنگ نخبه» یا «فرهنگ والا» خود را نشان میدهد که بر اساس آن معیار تشخیص کمال فرهنگی تولیدات و محصولات نخبگان جامعه است و در این مجال فرهنگ تودهها به عنوان فرهنگی مبتذل تلقی میگردد و این خوانش از نظر مطالعات فرهنگی که به نسبت بین فرهنگ و قدرت میپردازد محل نزاع است.
کتاب «فراگرد تکامل فرهنگی» نوشته عباس صیدی تابستان سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات برگ آذین و در شمارگان ۱۰۰۰ منتشر شده است.
